Squatowicze z Amsterdamu zrobili coś więcej niż tylko siłą otwierać drzwi pustych budynków. Zakwestionowali sposób odbudowy miasta, podważyli prawo do mieszkania w jego centrum i uczynili z polityki mieszkaniowej jeden z najważniejszych problemów politycznych lat 70. i 80. XX wieku.
Ruch ten często zapamiętuje się przez pryzmat najbardziej dramatycznych obrazów: barykad, oddziałów antybuntowych, dymu i hasła Geen woning, geen kroning — „Bez mieszkania nie będzie koronacji”. Jednak historia zaczęła się na długo przed zamieszkami z 1980 roku. Wyrosła z prostego i coraz bardziej palącego paradoksu: tysiące ludzi potrzebowały miejsca do życia, podczas gdy mieszkania i inne budynki stały puste.
Miasto z budynkami, ale bez wystarczającej liczby mieszkań
Powojenny niedobór mieszkań w Amsterdamie trwał aż do lat 60. XX wieku. Młodzi ludzie mogli spędzić lata na listach oczekujących, tanie pokoje były rzadkością, a wiele starszych dzielnic zaniedbano. Jednocześnie budynki w historycznym centrum i jego okolicach pozostawały puste — czasem dlatego, że właściciele czekali na ich przebudowę, a czasem dlatego, że całe ulice wyznaczono do wyburzenia.
Dla nowego pokolenia mieszkańców Amsterdamu te puste przestrzenie stały się niemożliwe do zignorowania.
Jednym z pierwszych szeroko opisywanych zajęć budynków był incydent z stycznia 1965 roku, kiedy to nowożeńcy bez pozwolenia wprowadzili się do pustego domu przy Generaal Vetterstraat. Wtedy jeszcze nie nazywano ich krakers. Holenderski termin powstał później, zapożyczając ideę „włamania się” do budynku.
Pod koniec dekady squatting stał się bardziej zorganizowany. Aktywiści publikowali instrukcje, wskazywali puste nieruchomości i pomagali ludziom wchodzić do nich oraz je remontować. Dla jednych było to przede wszystkim sposób na znalezienie domu. Dla innych — bezpośredni protest przeciwko spekulacji, wyburzeniom i systemowi mieszkaniowemu, który ich zdaniem zawiódł.
1970: squatting staje się ruchem
5 maja 1970 roku działacze zorganizowali ogólnokrajowy dzień squattingu. Akcja połączyła indywidualne zajmowanie budynków w szerszy ruch polityczny i uwidoczniła brak mieszkań na ulicach.
Squatterzy z Amsterdamu stworzyli niezwykle praktyczną sieć współpracy. Lokalne grupy prowadziły listy pustostanów, zbadały kwestie własności, wymieniały się poradami prawnymi i wiedziały, jakich narzędzi potrzeba, by uczynić zaniedbaną nieruchomość zdatną do zamieszkania. Skuteczne zajęcie budynku mogło oznaczać wymianę zamków, przywrócenie dostępu do wody i prądu, naprawę dachów oraz usunięcie wieloletnich zanieczyszczeń.
Ruch nigdy nie był jednolitą organizacją. W jego skład wchodzili studenci, młode rodziny, artyści, anarchiści, działacze lokalni i osoby, które po prostu potrzebowały niedrogiego miejsca do życia. Niektóre domy stały się spokojnymi domami wspólnymi. Inne przekształcono w drukarnie, kawiarnie, kluby muzyczne, placówki opieki nad dziećmi lub ośrodki polityczne.
Ta różnorodność była jedną z sił ruchu — a później jedną z przyczyn jego wewnętrznych podziałów.
Walka o stare miasto
Mieszkalnictwo nie było jedynym problemem. W latach 60. i 70. XX wieku Amsterdam planował wielkoskalowe projekty modernizacyjne, które miały zastąpić części starego miasta biurami, drogami i infrastrukturą. W dzielnicy Nieuwmarkt zburzono domy, aby zrobić miejsce dla nowej linii metra i planowanej miejskiej autostrady.
Mieszkańcy i aktywiści zajmowali zagrożone budynki i stawiali opór wysiedleniom. Protesty na Nieuwmarkt w 1975 roku zakończyły się brutalnymi starciami z policją, ale szersza kampania zmieniła kierunek rozwoju Amsterdamu. Metro zostało ukończone; większość planowanych budów dróg nie została zrealizowana. Miasto coraz częściej odchodziło od masowych wyburzeń na rzecz renowacji, która zachowywała istniejące społeczności i układ ulic.
Squaci nie byli jedynymi osobami odpowiedzialnymi za tę zmianę, ale byli częścią znacznie szerszego ruchu sąsiedzkiego, który zmusił miasto do ponownego przemyślenia tego, jak powinien wyglądać postęp.
Szara strefa prawna
Przez dziesięciolecia squatting w Holandii zajmował nietypowe miejsce w prawie. Włamanie się do nieruchomości mogło być przestępstwem, ale mieszkanie w budynku było chronione przez zasadę nienaruszalności mieszkania. Gdy squaci założyli dom — tradycyjnie udowadniano to stołem, krzesłem i łóżkiem — właściciel nie mógł po prostu wysłać ludzi, aby ich usunąć. Wysiedlenie zazwyczaj wymagało wszczęcia postępowania sądowego.
Nie czyniło tego squatting „legalnym” w prostym tego słowa znaczeniu. Stworzyło szarą strefę, w której prawa właściciela, status pustej nieruchomości i prawa do mieszkania jej nowych lokatorów musiały być ważone względem siebie. Ta niejasność pozwoliła ruchowi na rozwój, zapewniając jednocześnie, że niemal każde większe wysiedlenie mogło stać się bitwą prawną i polityczną.
Od Vondelstraat do zamieszek koronacyjnych
Na początku 1980 roku relacje między ruchem a władzami osiągnęły punkt krytyczny. W marcu wysiedlenie na Vondelstraat doprowadziło do powstania barykad i zaciekłych walk ulicznych. Policja użyła gazu łzawiącego, a do oczyszczenia ulicy wezwano opancerzone pojazdy armii holenderskiej.
Zaledwie kilka tygodni później królowa Juliana miała abdykować, a Beatrix miała zostać zaprzysiężona w Amsterdamie. Ceremonia wymagała ogromnej operacji bezpieczeństwa w czasie, gdy kryzys mieszkaniowy miasta pozostawał bolesnym problemem. Hasło Geen woning, geen kroning idealnie oddawało złość: dlaczego wydawać tak wiele na królewskie święto, skoro ludzie nadal nie mogli znaleźć domów?
30 kwietnia 1980 roku oficjalna ceremonia odbyła się w kościele Nieuwe Kerk, podczas gdy centrum Amsterdamu pogrążyło się w wybuchu przemocy. Demonstranci i oddziały antybuntowe przez wiele godzin stoczyły walki w okolicach placu Dam, ulicy Rokin i mostu Blauwbrug. Rzucano kamieniami i granatami dymnymi; użyto konnej policji i armatek wodnych. Setki osób odniosły rany.
Bunt podczas koronacji stał się najsłynniejszym epizodem w historii holenderskiego ruchu squatterskiego. Zmienił on również wizerunek ruchu w oczach opinii publicznej. Argumenty ruchu dotyczące pustostanów i niedostępnych cenowo mieszkań coraz częściej schodziły na dalszy plan wobec obrazów przemocy ulicznej.
Więcej niż barykady
Ruch nie zniknął po 1980 roku, ale stał się bardziej podzielony. Niektóre grupy opowiadały się za bezpośrednią konfrontacją, podczas gdy inne skupiały się na legalizacji, pracy sąsiedzkiej i tworzeniu trwałych miejsc do życia i pracy. Poparcie społeczne osłabło, gdy działania stały się brutalne, jednak wiele zajętych budynków po cichu przekształciło się w trwałe wspólnoty i przestrzenie kulturalne.
Zajmowanie budynków pozwoliło również zachować części Amsterdamu, które w przeciwnym razie mogłyby zostać zburzone lub pozostawione na pastwę ruin. Dawne magazyny, szkoły, biura i tereny przemysłowe były remontowane i ponownie wykorzystywane. Niektóre z nich ostatecznie zostały wykupione lub zalegalizowane. Późniejsza miejska polityka broedplaatsen — wspierająca niedrogie przestrzenie kreatywne — jest w pewnym stopniu dłużna budynkom mieszkalno-roboczym i centrom kulturalnym, które po raz pierwszy powstały oddolnie.
Dziedzictwo tego ruchu można odnaleźć w takich miejscach jak NDSM, OT301 i innych dawnych budynkach przemysłowych lub instytucjonalnych, które stały się centrami sztuki, muzyki i kultury alternatywnej. Ich historie są różne i nie wszystkie zaczęły się w tym samym okresie, ale łączy je idea, którą pomogli ugruntować squacierzy: pusty budynek może być bardziej wartościowy, gdy ludzie mogą z niego korzystać.
Koniec pewnej epoki?
Z czasem przepisy stawały się coraz surowsze. Od 1994 roku budynek musiał zazwyczaj stać pusty przez co najmniej rok, aby mógł zostać objęty dawnym systemem zajmowania budynków. 1 października 2010 roku zajmowanie budynków stało się przestępstwem w całej Holandii.
Prawo to położyło kres wyjątkowej pozycji prawnej ruchu, ale nie zakończyło sporu, który za nim stał. Amsterdam ponownie zmaga się z ogromną presją na niedrogie mieszkania, a puste budynki wciąż budzą dyskusje. Język się zmienił, prawo się zmieniło, a barykady w dużej mierze zniknęły — jednak główne pytanie pozostaje uderzająco znajome: dla kogo jest to miasto?
Ruch squacierzy nigdy nie oferował jednej prostej odpowiedzi. Łączył w sobie idealizm i zastraszanie, staranny remont i niszczycielską konfrontację, otwarte wspólnoty i zamknięte grupy polityczne. Jego historia jest niewygodna właśnie dlatego, że nie daje się sprowadzić do bohaterów i złoczyńców.
Niezaprzeczalnie jednak zmusił Amsterdam do spojrzenia przez okna jego pustych budynków i dostrzeżenia zmarnowanych domów, zagrożonych dzielnic i możliwości, które oficjalne władze miasta przeoczyły.
